aaviin huuhduud

baatar hairhanii neg heseg

Чулуунбаатар овогтой Отгонбаяр нь баруун монголын цаст алтай нутагт төржээ. Тэр өөрийн сургуульд суралцахаасаа өмнө, нэгэн нүүдэлчин жирийн захчин ардын гэр бүлд төрж өссөн. Одоогийн байдлаар нийт 25 000 орчим захчин хүмүүс амьдарч байгаа бөгөөд тэд өөрсдийн өвөрмөц ёс заншил, соёл уламжлалтай, хэл аялгуутай ард түмэн юм. Захчин ардын дуу хөгжим их өвөрмөц бөгөөд үүгээрээ халх ардын үндэсний дуу хөгжмөөс ялгаатай байдаг. Тэд эрт дээр үеэс дууг амнаас ам дамжуулан суралцаж дуулж ирсэн бөгөөд тоотой цөөхөн сайн дуучид дуулан бусдадаа уламжлан хүргэдэг байжээ. Монголд сүүлийн жилүүдэд гарсан нийгмийн олон өөрчлөлтүүд нь нүүдэлчин ард түмний амьдралд ч их том эргэлт өөрчлөлтүүдийг бий болгосон. Бидний залуу үеийнхэн маань ч барууны орны дуу хөгжмийг ихээхэн сонирхох болж хотын төвлөрсөн амьдралруу тэмүүлэх болсон. Ийнхүү өнөөгийн байдлаар тасралтгүй дуулагдаж ирсэн дуунуудыг байнга бичиж тэмдэглэн судлаж буй судлаачид байхгүй байгаа бөгөөд, энэхүү өвөрмөц захчин дуунууд нь мартагдаж, устаж үгүй болж эхэллээ. Отгонбаяр нь төрсөн нутагтаа хүүхэд цагаасаа дуу хуурыг сонирхон дуулж эхэлжээ. Тэрээр бүр ,,Үлгэрийн далай“ чуулгад ажиллах болсон үеэсээ монгол нутгийнхаа бүх хот аймаг, сумуудаар аялан, үндэсний дуу хуураас суралцан дуулж ирсэн байна. Мөн Ардын богино дууны наадамд оролцон, түүний дуулсан дуунаас Монголын шилдэг дуу № 4 цомогийн бичлэгт орсон байна. Отгонбаярын хувьд захчин ардын уламжлалт соёлын нэгэн өв болох захчин дуунууд юу юунаас ч илүү чухалд үздэг.Тэрээр энэ ажилдаа чадах хэмжээгээр хувь нэмэр оруулахыг хичээн, 2004 оноос эхлэн өөрийн нөхрийнхөө хамт урд нь дуулагдаж байсан бөгөөд одоо бүр мартагдан, устаж үгүй болоодбайгаа захчин ардын богино дуунуудын үг аяыг цуглуулан бичиж эмхтгэх ажлыг хийж эхэлсэн байна. Ийнхүү 2005 онд баруун монгол дахь Захчин ардын дуунуудаас гэсэн анхны хөгжимтэй СД-ийг Польшийн Караков хотын радио Студи- 3 өөрөө дуулж гаргасан байна. Энэхүү захчин ардын дуунуудын заримыг нь огт хөгжимгүйгээр дуулсан ба зарим дуунуудыг Караков хотын нэгэн зураач, хөгжимчин болох Волфганг Хоферын гитар хөгжмийн хамт дуулж бичлэг хийлгэсэн байна. Отгонбаяр нь энэхүү шинэ СД-гээ, гитар хөгжимтэй дуулсан дуунуудыг нутгийн хүмүүст сонсгож танилцуулахад,нутгийн хүмүүс нь маш сайн хүлээн авч цаашид улам сайн ажиллахыг хүсэн урам хайрлан дэмжсэн байна. Энэ багахан амжилтандаа урамшиж 2005 болон 2006 оны зун хөдөө нутгаар аялан материалаа цаашид цуглуулан явжээ. Отгонбаяр нь өөрийн нөхрийн хамт мориор олон хоног явж, алтайн уулархаг нутгуудаар амьдарч байгаа өндөр настай хүмүүстэй уулзан, тэднээс эрт дээр үед болон хуучин дуулагдаж байсан захчин дуунуудыг асууж сураглан тэдэнтэй хамт дуулж бичлэг хийн 2006 оны хавар ,, Цаст Алтай“ нэртэй 27 захчин ардын дуунуудаас бүрдсэн хоёр дахь СД цомог гаргажээ. Эдгээр дуунуудын заримаас нь Польшийн радиогоор нийтэд сонсогдсон байна. Тэрээр шинэ цомгоо ээжийнхээ болон төрсөн нутгынхаа уулын нэрээр ,,Цастын Ногоодой “ гэж нэрлэхээр бодож бэлтгэж байгаа гэнэ.
 

 ЗЭРЭГ СУМ

Ханбаатар Хайрхан уулын Баатар гvний хошуу захчин ястны таван сумаас бvрдэж байв. Тєв нь Зэрэг голд тєвлєрч байв. Алтан тээлд 1924 онд орон нутгийн засаг захиргаа байгуулагджээ. Тэр vед Хундага сум Зэрэгийн эхний Хєх толгойн Зах булагийн хєдєєд 5 гэртэй суурьшиж, 1925 онд Хєндлєнгийн эхэнд ирж суурьшжээ. Зэрэг Алтан тээл гэсэн тамгыг 1940 онд Зэрэг сум болгон єєрчилжээ.

Одоо Зэрэг сум нь 240 гаруй га нутаг, тvvний 220 га нь хадланд, 180 га нь тариаланд бусад нь билчээрийн нутаг юм. Зэрэг сум Мєст, Манхан, Дарви, Чандмань сумтай хиллэнэ. Улаанбаатар хотоос 1389 км, аймгийн тєвєєс 141 км оршдог, мал аж ахуйн 4 багтай.

Баруун зvvн хоёр ууландаа цагаан борог, vvргэнэ, агь, уулын дунд бvснээс доош шаваг, таана, шарилж, багалуур зэргийн тєрєл бvрийн ургамалтай. Аргаль, угалз, хар сvvлт, гєрєєс, ирвэс, зэгсний гахай, ахууна зэрэг ховор ан амьтнаар элбэг аж.

Зэрэг голын урд эхнээс 3, хойт эхнээс 2 нь жижиг гол эх авч Бяцхан, Том цагаан, Холбоо цагаан гэх мэт 5 нуурт цутгана.Тvvнчлэн баруун ууланд нь хориод горхи, булаг, 400 гаруй шанд, задгай ус ойр зуур урсана. Зэрэг суманд чулуун нvvрс, шохойн чулуу, зос, шороон будаг, алт, галд тэсвэртэй шороо, цемент зэрэг байгалийн баялаг элбэг тааралдана.

Зэрэг сумынхан Монгол улсын баатар Д.Намнан, гавъяат тээвэрчин Д.Гэсэр, эрдэмтэн Бааст, Б.Эрдэнэчулуун, тєдийгvй доктор Ч.Далай, Д.Алтай, Б.Саранцэцэг, гавъяат тамирчин А.Энхээ, аварга малчин Бэгз, Є.Бямбаа, Ш.Бат, Д.Дvгэржав, мэргэжилтэн О.Басан нарын олон сайхан хєвгvvд, охидоороо бахархана.

Зэрэг суманд аймгийн арслан Ж.Лодой, заан Ш.Тая, С.Батсvх, Дvмбээ нарын сум, аймаг, цэргийн цол чимэгтэй бєхчvvд тєржээ. Нам, тєрийн ахмад ажилтан Є.Банди, С.Бааст, Ж.Мармий, Балай, Баарай нарын хичээл зvтгэлийг ч ард тvмэн мартаагvй.

Yнэгэн зоо шиг шаргалтах
Алтан тээлийн уудам хєндий
Yлгэрийн баатар шиг сvvмэлзэх
Баатар Бумбатын сvрлэг уулс /Б.Намжил/

Намайг тєрvvлсэн нутаг
Найрагчийг єсгєсєн ачтан
Охидын нvд шиг дуниартсан
Онгон цэнхэр хєндий /Г.Баярсайхан/

Ийнхvv нутаг усаа vр сад нь дуулан дуурсгаж явна.

Á.¯íýíòºãñ

Захчин нь Ойрад Монголын нэгэн салбар бөгөөд Зүүнгарын хаант улсын үед тус улсын хил, зах хязгаарыг сахин хамгаалах цэргийн ард байсан учир захчин хэмээх нэрийг олжээ. Захчингууд нь торгууд, дөрвөд, өөлдөөс гаралтай яс овгоор бүрэлдсэн байна. 

Захчингууд 1754 онд манжид эзлэгдэж Халхын Засагтхан аймгийн гүн Цэвдэнжавын харьяанд хэсэг захирагдаж байжээ. 1756 онд Зэрэг, Шар хулсан хэмээх газар нутаглуулж, нэгэн хошуу 4 сум болгон язгуурын зайсан Маамадыг хошуу захирагч болгожээ. Манжийн ноёрхлын үед захчин хошуу дараах 4 сум болж байв. Үүнд: 1. Бичгийн мээрэнгийн сум /Ховд Манхан/ 2. Гүүж зангийн сум /Ховд Мөст/ 3. Балжинням захирагчийн сум /зэрэг Манханы хагас*/ 4. Жанцандоржийн сум буюу хойд сум /манхан/ Хошууны төв нь Хойд сумын нутаг Төгрөгийн хүрээн дээр /Манхан/ төвлөрч байв. 

Захчины нөгөө хошуу нь Гүний хошуу /Үенч/ болно. Энэ хошуу Үенчийн цагаан Түнгэ гэдэг газар оршиж байсан байна. Богд хаант Монгол улсын үед захчин хошууд нь Дөрвөдийн Үнэн Зоригт ханы аймагт харъяалагдаж явжээ. Захчины умард хошууг шилийнхэн, өмнөд хошууг говийнхон гэлцдэг. 

Захчин нь 16 тамгатай 30 орчим овог болох бөгөөд тэдгээр нь одоогийн Ховд, Алтай, Үенч, Зэрэг, Манхан, Мөст сумнаа тархжээ. Үүнээс зарим овгийг дурьдвал Донжооныхон, Дамжааныхан /Үенч, манхан/, Шурдаанхан, Баяхынхан, Эмчийнхэн /Алтай сум/, Хэрэйд, Цагаан яс, Аатынхан, Бурд тариачин, Адсагынхан, Тавагзааныхан, Нохойхон, Хотонгууд /Зэрэг, Манхан, Мөст суманд/ бас Хурмштынхан, Мухлайнхан гэх мэт овгууд байжээ.                   .